Hồi tháng trước tôi có việc phải đi qua một đoạn đèo ở miền núi phía Bắc. Xe chạy chậm, tôi ngồi nhìn ra ngoài và để ý một chuyện: sườn đồi bên trái xanh mướt một màu đều tăm tắp, cây thẳng hàng, cao bằng nhau. Sườn đồi bên phải thì lộn xộn hơn nhiều, cây cao cây thấp, tán chồng lên nhau, chỗ đậm chỗ nhạt.
Bác tài xế nói một câu làm tôi nhớ mãi: "Bên trái là keo trồng, mấy năm nữa chặt. Bên phải mới là rừng thật."
Tôi làm nghề công nghệ thông tin, quanh năm với máy chủ và dữ liệu, chẳng biết gì nhiều về lâm nghiệp. Nhưng câu nói đó khiến tôi về nhà tìm đọc. Và những gì đọc được, tôi nghĩ các bạn học sinh, sinh viên cũng nên biết.
Con số hôm nay: 42,03%
Tháng 4 năm 2025, Bộ Nông nghiệp và Môi trường công bố hiện trạng rừng toàn quốc năm 2024. Theo bản tin của Thông tấn xã Việt Nam đăng trên VietnamPlus ngày 17/4/2025, tổng diện tích rừng cả nước là 14.874.302 ha. Trong đó có 10.133.952 ha rừng tự nhiên và 4.740.350 ha rừng trồng.
Tỷ lệ che phủ rừng toàn quốc đạt 42,03%.
Nói đơn giản, cứ 100 mét vuông đất nước mình thì có khoảng 42 mét vuông đang có rừng. Đây là con số thuộc nhóm cao hàng đầu châu Á - chính Cổng thông tin Bộ Nông nghiệp và Môi trường cũng khẳng định điều này trong bài viết nhân 80 năm ngành lâm nghiệp.
Đọc đến đây chắc bạn thấy nhẹ nhõm. Tôi cũng vậy. Nhưng rồi tôi đọc tiếp.
Con số đó không trải đều trên cả nước
Đây là phần ít được nhắc tới. Cũng theo công bố năm 2024 nói trên, tỷ lệ che phủ rừng chênh nhau rất xa giữa các vùng:
Bắc Trung Bộ và duyên hải miền Trung: 54,23%. Trung du và miền núi phía Bắc: 54,04%. Tây Nguyên: 46,34%. Đồng bằng sông Hồng: 21,26%. Đông Nam Bộ: 19,60%.
Và Đồng bằng sông Cửu Long: 5,40%.
Cả một vùng đất rộng lớn, nơi hàng chục triệu người sinh sống, nơi làm ra phần lớn lúa gạo cho cả nước, chỉ có hơn 5% diện tích là rừng. Với 242.258 ha, đây là vùng có diện tích rừng nhỏ nhất cả nước.
Nếu bạn đang sống ở miền Tây, con số này nói về chính quê bạn.
Đã có lúc chúng ta chỉ còn 27%
Phần lịch sử này làm tôi bất ngờ nhất.
Theo Cổng thông tin điện tử Bộ Nông nghiệp và Môi trường, khi đất nước bước vào thời kỳ đổi mới từ năm 1986, rừng Việt Nam đã suy giảm nghiêm trọng, độ che phủ chỉ còn khoảng 27%.
Hai mươi bảy phần trăm. Nghĩa là gần ba phần tư đất nước lúc đó không còn rừng.
Con số 42% hôm nay không tự nhiên mà có. Nó là kết quả của mấy chục năm trồng lại, với những chương trình mà có thể bố mẹ bạn còn nhớ tên: Chương trình 327 phủ xanh đất trống đồi trọc, rồi Chương trình 661 trồng mới 5 triệu ha rừng. Cùng với đó là hàng loạt dự án hợp tác quốc tế. Từ 27% lên trên 40% là một chặng đường dài, và có rất nhiều người đã dành cả đời cho nó.
Tôi kể chuyện này không phải để khoe thành tích. Tôi kể vì nó cho thấy hai điều: rừng có thể mất đi rất nhanh, và trồng lại được thì tốn rất nhiều năm.
Rừng trồng không thay thế được rừng tự nhiên
Quay lại câu nói của bác tài xế trên đèo.
Trong nghề của tôi, khi một hệ thống gặp sự cố, chúng tôi khôi phục từ bản sao lưu. Nhưng ai từng làm việc này đều biết một sự thật: bản khôi phục hiếm khi giống hệt bản gốc. Nó chạy được, nhưng những thứ chưa kịp sao lưu thì mất luôn, không lấy lại được.
Rừng cũng na ná như vậy. Một đồi keo trồng thẳng hàng vẫn là cây xanh, vẫn hút khí carbon, vẫn giữ đất phần nào. Nhưng nó không có tầng tán nhiều lớp, không có lớp mùn dày hàng chục năm, không có hệ nấm và côn trùng chằng chịt dưới đất, và đặc biệt không có hàng trăm loài đã sống ở đó từ rất lâu. Cái mất đi khi một khoảnh rừng già bị chặt không phải là "số cây", mà là cả một hệ sinh thái đã mất hàng trăm năm để hình thành.
Đó là lý do trong tổng số 14,8 triệu ha, con số 10,1 triệu ha rừng tự nhiên quan trọng hơn nhiều so với vẻ ngoài của nó.
Vì sao chuyện này liên quan đến bạn
Bạn có thể nghĩ rừng ở tận trên núi, còn mình thì ở thành phố, đi học, đi làm, chẳng liên quan.
Thực ra thì rất liên quan.
Rừng đầu nguồn giữ nước và giữ đất. Khi mưa lớn đổ xuống một sườn núi còn rừng, nước ngấm dần vào lớp mùn và chảy ra từ từ. Cũng cơn mưa đó đổ xuống một sườn đồi trọc, nước trôi thẳng, cuốn theo đất đá. Những trận lũ quét và sạt lở mà năm nào chúng ta cũng thấy trên bản tin - với những cái tên tỉnh, tên xã cứ lặp đi lặp lại - không phải chỉ do trời.
Rừng cũng đang là tiền thật. Năm 2023, Việt Nam nhận khoản chi trả tín chỉ carbon rừng đầu tiên, trị giá 51,5 triệu USD từ Ngân hàng Thế giới. Nói cách khác, thế giới trả tiền cho chúng ta vì đã giữ được rừng. Đến năm 2024, hơn 50 tỉnh đã triển khai chi trả dịch vụ môi trường rừng với tổng số tiền trên 3.000 tỷ đồng mỗi năm, giúp hàng trăm nghìn hộ dân miền núi có thêm thu nhập.
Và rừng là công ăn việc làm. Xuất khẩu gỗ và sản phẩm gỗ năm 2023 đạt gần 17 tỷ USD, tạo việc làm cho hơn 500.000 lao động. Rất có thể một người họ hàng của bạn đang làm trong ngành này mà bạn không để ý.
Vậy một học sinh, sinh viên làm được gì?
Phần này tôi sẽ nói thẳng: bạn không trồng lại được một cánh rừng. Đừng để ai làm bạn thấy có lỗi vì điều đó.
Nhưng có mấy việc thật sự nằm trong tầm tay.
Biết đúng và nói đúng. Nghe có vẻ nhỏ, nhưng phần lớn những gì lan truyền trên mạng về rừng đều sai lệch hoặc phóng đại. Bạn vừa đọc xong những con số có nguồn rõ ràng. Chỉ riêng việc bạn biết Đồng bằng sông Cửu Long chỉ còn 5,40% che phủ, và nói được điều đó trong một bài thuyết trình hay một cuộc trò chuyện, đã là đóng góp.
Cẩn thận với lửa khi đi rừng, đi cắm trại. Một tàn thuốc, một bếp than chưa dập kỹ, vào mùa khô là đủ. Cháy rừng phần lớn bắt nguồn từ sự bất cẩn của con người chứ không phải tự nhiên.
Không mua, không xin, không khoe. Đồ gỗ quý không rõ nguồn gốc, thú rừng, chim cảnh bắt từ tự nhiên, cây rừng bứng về làm cảnh. Có cầu thì có cung - chuỗi ấy bắt đầu từ một người nào đó chịu bỏ tiền ra.
Tham gia nếu có cơ hội. Trường bạn có câu lạc bộ môi trường không? Địa phương có đợt trồng cây không? Không cần phải làm điều gì to tát, nhưng làm một lần thật sẽ đọng lại lâu hơn đọc mười bài viết như bài này.
Chọn nghề, nếu bạn thấy hợp. Lâm nghiệp, sinh thái học, quản lý tài nguyên, kiểm lâm — đây là những ngành thật, có việc làm thật, và đang rất cần người trẻ. Ngành này giờ dùng cả ảnh vệ tinh, thiết bị bay không người lái và phân tích dữ liệu để theo dõi rừng, không còn là chuyện đi bộ trong rừng như nhiều người tưởng.
Mục tiêu năm 2045
Việt Nam đặt mục tiêu giữ độ che phủ rừng ổn định trên 45% vào năm 2045.
Năm 2045, một bạn học sinh lớp 10 hôm nay sẽ khoảng ba mươi lăm tuổi. Đang đi làm, có thể đã có con. Con số ấy sẽ được quyết định phần lớn bởi thế hệ của bạn, chứ không phải thế hệ của tôi.
Tôi không định kết bài bằng một câu kêu gọi hùng hồn. Chỉ mong bạn nhớ hai điều nhỏ thôi.
Thứ nhất: từ 27% lên 42% mất mấy chục năm và rất nhiều công sức. Chiều ngược lại thì nhanh hơn nhiều.
Thứ hai: lần tới đi qua một sườn đồi phủ xanh, thử nhìn kỹ xem cây có thẳng hàng đều tăm tắp không. Bạn sẽ bắt đầu phân biệt được rừng trồng và rừng thật. Và một khi đã nhìn ra, bạn sẽ khó mà nhìn mọi thứ như cũ được nữa.
Số liệu trong bài lấy từ: công bố hiện trạng rừng toàn quốc năm 2024 của Bộ Nông nghiệp và Môi trường (bản tin TTXVN trên VietnamPlus, 17/4/2025); và bài viết trên Cổng thông tin điện tử Bộ Nông nghiệp và Môi trường về 80 năm ngành lâm nghiệp (10/11/2025).